Activiteiten

50-dingen boekje

Lezing over historische parken en tuinen (12-03-2009)

Op donderdagavond 12 maart 2009 om 20.00 uur was er in de bibliotheek van Maarn weer een interessante lezing. Deze maal ging het over historische parken en tuinen en het beheer daarvan.

De lezing werd verzorgd door Fon Habets, een kenner van tuinen die zich toelegt op het groen historisch erfgoed. In de bibliotheekruimte, speciaal ingericht voor deze lezing, verzamelden zich ongeveer dertig belangstellenden voor dit onderwerp.

Bepalende factoren voor de aanleg

Fon Habets ging om te beginnen in op de factoren die de aanleg van een tuin bepalen. De aanwezigheid van water is een belangrijke factor. In veel historische tuinen zie je dat vijvers en fonteinen een belangrijke rol spelen. Het gegeven landschap is een tweede factor van belang. Een landschap met duinen en heuvels bijvoorbeeld geeft heel andere mogelijkheden voor tuinaanleg dan een polder of de oever van een rivier. Als derde factor noemde Fon de bodemgesteldheid. Voor de keuze in planten, heesters en bomen maakt het nogal wat uit of je met zand, klei of veen te doen hebt. De vierde factor ten slotte wordt gevormd door de ter plaatse aangetroffen natuurwaarden. De spreker illustreerde deze factoren met enkele welgekozen voorbeelden zoals het Kasteel Kruisdonk in Meerssen met de bijbehorende waterpartijen (zie foto rechtsboven) en een reeks buitens in het duinlandschap op Walcheren.

Tuinen en parken door de tijd

Het volgende onderwerp dat door Fon werd behandeld was een overzicht van de ontwikkeling van parken en tuinen door de eeuwen heen. In de middeleeuwen (1500-1650) zie je dat de tuinen van kloosters, kastelen en gasthuizen ommuurd zijn. De tuin is in zichzelf gekeerd en heeft geen relatie met de omgeving. Evenmin is er een relatie met het huis of gebouw waartoe de tuin behoort. De indeling van de tuin is strak en functioneel.

In de renaissance (1550-1650) zien we diezelfde ingekeerdheid in de tuinen. Er is nog steeds een heel duidelijke visuele begrenzing ten opzichte van het omringende landschap. Wel zie je in de renaissance tuin dat er een frivool element in komt. In een stuk van de tuin, meestal niet direct zichtbaar vanuit het huis, slingeren plotseling heel natuurlijk paadjes in het groen. Een goed voorbeeld is de tuin rondom kasteel Amerongen, zie de afbeelding links. In de overigens strak ontworpen tuin zie je links boven het huis een stuk waar paadjes slingeren.

Hierna werden enkele voorbeelden uit de Fransclassicistische periode (1680-1730) behandeld waaronder Hofwijck bij Voorburg en Het Loo bij Apeldoorn. We zien hier dat de tuin heel duidelijk bij het huis, buiten of paleis gaat horen, ze gaan meer een eenheid vormen. Geometrie en symmetrie zijn nadrukkelijke uitgangspunten in het ontwerp. Ook gaan de tuinen open naar de omringende wereld, er komen oprijlanen en zichtassen. Hierna behandelde Fon de vroege (1750-1820) en late (1830-1870) landschapsstijlen met enkele welgekozen voorbeelden.

Bij een hele reeks buitens in Velzen aan De Wyke Meer zien we nog wel veel geometrie in de parken zelf, maar ze worden op natuurlijke wijze ingepast in het landschap en er wordt gebruik gemaakt van het aanwezige water. Huis en tuin vormen een eenheid. Er wordt meer en meer plaats ingeruimd voor onderdelen van de tuin die er natuurlijk uitzien, met slingerende paden en onregelmatig gevormde vijvers. Deze wat meer frivole onderdelen worden ook niet meer weggestopt in een hoekje, ze mogen vanuit het huis gezien worden. Bij de late landschapsstijl (1830-1870) zien we dat de natuurlijke vormen helemaal op de voorgrond gaan komen. Het gaat nu om emotie, romantiek en bezinning. De tuin wordt een plaats om te wandelen, te genieten van de natuur. De rechte lijnen en de symmetrie zijn helemaal verdwenen.

In de periode 1870-1920/30 zien we de landschapsstijl in parken en ook de opkomst van de gemengde stijl met neostijlen en mozaïekbedden. Een mooi voorbeeld is het Wilhelminapark te Tilburg. Hierna komen we in de modernere tijden waarin zakelijkheid en comfort een grote rol gaan spelen in de parkaanleg. Bij de moderne privé tuin lijkt het vaak om een uitbreiding van de woonkamer te gaan, maar dan zonder plafond.

Staverden

Na dit overzicht van stijlen ging Fon Habets speciaal in op het kasteel Staverden (zie foto hiernaast) en het bijbehorende park. Op zaterdag 6 juni heeft MMN namelijk een excursie gepland naar dit buiten en het is nuttig om dan goed geïnformeerd op pad te gaan! Het was heel leuk om te horen hoe de spreker het eerdere verhaal over stijlen in de aanleg van parken nu wat meer in detail kon toepassen op dit speciale geval. Wij werden meegenomen in de geschiedenis van de parkaanleg rondom dit kasteel. In de pauze konden de deelnemers kennis nemen van documentatie die door Fon Habets was meegebracht en uitgestald.

Beheer van historische parken en tuinen

Na de pauze volgde de behandeling van het derde onderwerp, het beheer van historische parken en tuinen, het werkgebied van Fon Habets zelf. Hij ging bij dit verhaal uit van twee voorbeelden uit Limburg, de moestuin van kasteel Wolfrath Born / Holtum en het landschapspark van kasteel Neubourg in Gulpen. Problemen bij het in stand houden van dergelijke historische tuinen is het feit dat kennis en ervaring heel divers en verspreid zijn, er een tekort is aan goed opgeleid personeel en er meestal een tekort is aan geld.

Aan de hand van de twee voorbeelden liet de spreker zien hoe je eerst een degelijke analyse en inventarisatie maakt van de toestand waarin een tuin of park verkeert. Wat was de geschiedenis van de aanleg? Hoe is de tuin of het park beheerd en wat is daarbij mis gegaan? Vaak is er sprake van verregaande verwaarlozing.

Als eenmaal een goed beeld is verkregen van de geschiedenis en de huidige toestand waarin de tuin verkeert kom je toe aan het opstellen van een plan tot herstel en beheer. Hierbij moeten allerlei vragen beantwoord worden. In welke toestand brengen we de tuin terug? In hoeverre passen we de tuin aan aan nieuwe eisen en wensen. En als de tuin weer piekfijn op orde is, hoe hou je dat ook in de toekomst zo? Zo kregen we een kijkje achter de schermen in dit bijzondere vakgebied.

We konden terugzien op een boeiende lezing waarbij Fon Habets ook uitgebreid antwoord gaf op vragen uit het publiek. Als ik nu door het park van Broekhuizen bij Leersum wandel, kijk ik met iets meer begrip naar de aanleg van dit prachtige landschapspark! Wie meer wil weten, kan terecht op de website van Fon Habets: www.habetsthuynen.nl

door: Gijs van Roekel